Hikmet ve Mânâ - 8

Kul Hoca Ahmed dikkat et, ömrün gaflet ile geçti.

Vâ hasretâ! Gözden dizden kuvvet ve derman gitti.

Eyvahlar olsun ey nefsim! Pişmanlık vakti geldi,

Makbûl bir amelim yokken, kervan olup göçtüm ben.

Hoca Ahmed Yesevî (ks) Hazretleri’nin (v. 1166) ölümsüz eseri Dîvân-ı Hikmet’in birinci hikmeti, yukarıda yer alan yirmi altıncı dörtlükle sona ermektedir. Şâirin adı burada “Kul Hoca Ahmed” şeklinde geçtiği için bu son dörtlüğe “taç dörtlüğü” veya “mahlas dörtlüğü” diyebiliriz.

Şâirin kendi adını zikretmesi, yalnızca şiir geleneğinin bir gereği değildir. Burada “Kul Hoca Ahmed” hitâbı, kişinin kendi nefsine yönelerek onu uyarmasının ve kendisini hesâba çekmesinin de bir ifâdesidir. “Kul” kelimesi ise Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin Allah (cc) karşısındaki aczini, hiçliğini, teslîmiyetini ve kulluk şuurunu ortaya koymaktadır.

Bu dörtlük, baştan sona derin bir nefis muhâsebesi ve pişmanlık metnidir. Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri, burada kendi kendisine seslenerek geçen ömrünün hesâbını yapmakta; gaflet içinde harcanan zamânın, kaybedilen fırsatların ve yaklaşan yolculuğun hüznünü dile getirmektedir. Ancak onun bu ifâdeleri yalnızca şahsî bir iç döküş olarak değerlendirilmemelidir. O, kendi nefsine hitâp ederken gerçekte bütün insanlara çağlar ötesinden seslenmekte ve onlara, “Hesâba çekilmeden önce kendinizi hesâba çekin; sayılı günlerinizi ve ömür sermâyenizi gaflet içinde tüketmeyin.” uyarısında bulunmaktadır.

Dörtlüğün ilk mısrâsındaki “dikkat et” sözü, insanı gaflet uykusundan uyandırmaya yönelik güçlü bir îkazdır. Çünkü gaflet; insanın yaratılış gāyesini, kulluk vazîfesini ve âhiret yolculuğunu unutmasıdır. Gaflet içindeki insan, dünyâ hayâtının geçici meşgûliyetlerine dalarak ömrünün hızla tükendiğini fark edemez. Günler ayları, aylar yılları tâkip eder; insan çoğu zaman yapmak istediği hayırlı işleri ileride gerçekleştireceğini düşünür. Fakat ertelenen her iyilik, ömür sermâyesinden kaybedilen yeni bir fırsata dönüşebilir. Bu sebeple Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri, “Ömrün gaflet ile geçti.” derken zamânın değeri bilinmeden tüketilmesinin doğuracağı büyük pişmanlığa dikkat çekmektedir.

Ömür, insana verilmiş en kıymetli sermâyedir. Kaybedilen mal yeniden kazanılabilir, yitirilen bazı imkânlar tekrar elde edilebilir; ancak geçen bir ânın geri getirilmesi mümkün değildir. İnsan dünyâya ne kadar bağlanırsa bağlansın, vakti geldiğinde sâhip olduğu her şeyi geride bırakacaktır. Bu bakımdan ömrün değeri, yalnızca uzunluğuyla değil, hangi niyetle ve nasıl değerlendirildiğiyle ölçülür. Allâh’ın rızāsını kazanma gayretiyle geçirilen kısa bir ömür, gaflet içinde tüketilen uzun yıllardan daha bereketlidir. Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin feryâdı insana kalan zamânını iyi değerlendirmesi ve her gününü ebedî hayâtı için bir hazırlık vesîlesi hâline getirmesi gerektiğini öğretmektedir.

Nitekim Yüce Allah (cc) şöyle buyurmaktadır:

“Ey îmân edenler! Allâh’a itāatsizlikten sakının. Herkes yarın için ne hazırladığına baksın! Allâh’a itāatsizlikten sakının; şüphesiz Allah yapıp ettiklerinizden tamâmen haberdardır.” (Haşr, 59/18)

Bu âyette geçen “yarın” ifâdesiyle öncelikle âhiret hayâtı kastedilmektedir. Dünyâ hayâtı ne kadar uzun görünürse görünsün, ebedî hayat karşısında kısa bir gündür. İnsan bugün yaptıklarının karşılığını yarın görecektir. Bu sebeple Haşr Sûresi 18. âyeti, herkesin kendi hazırlığına bakmasını ve hayâtını samîmî bir muhâsebeye tâbi tutmasını istemektedir. İnsan başkalarının kusurlarını araştırmadan önce kendi hâline bakmalı; hangi iyilikleri yaptığını, hangi sorumluluklarını ihmâl ettiğini ve Allâh’ın huzûruna nasıl çıkacağını düşünmelidir. Nefis muhâsebesi insanı ümitsizliğe düşürmek için değil, yanlışlarını zamânında görerek onları bir an önce düzeltmeye yöneltmek içindir.

“Vâ hasretâ! Gözden dizden kuvvet ve derman gitti.” mısrâsında ise yaşlılığın insana getirdiği güç kaybı dile getirilmektedir. Gençlik yıllarında kuvvetli olan beden zamanla zayıflamakta; gözlerin görme gücü azalmakta, dizlerdeki derman tükenmektedir. Gençliğinde uzun yollar yürüyen, büyük işler başaran ve geleceğe dâir pek çok plan kuran insan, yaşlılığında bedeninin kendisine çizdiği sınırlarla karşılaşmaktadır. Hoca Ahmed Yesevî, yaşlılık hâlini tasvîr ederken insan bedeninin geçiciliğini ve dünyâdaki imkânların dâimâ aynı kalmayacağını hatırlatmaktadır. Nitekim Yüce Allah (cc), “Kime uzun ömür verirsek onu yaratılış çizgisinde tersine çeviririz. Hiç düşünmezler mi!” (Yâsîn, 36/68)buyurmaktadır.

Göz ve diz, dörtlükte insanın hem görme hem de hareket etme gücünü temsîl etmektedir. Göz, doğruyu görmenin ve ibret almanın; diz ise hayırlı işler peşinde koşmanın vâsıtasıdır. Bu organlardaki kuvvetin azalması, insanın yapmak istediği bazı işleri artık eskisi kadar kolay gerçekleştiremeyeceğini gösterir. Dolayısıyla ibâdet, iyilik, ilim, hizmet, tövbe ve gönül kazanma gibi güzel ameller ileriki yıllara ertelenmemelidir. İnsanın bugün sâhip olduğu sağlık ve imkânlar, yarın elinde bulunmayabilir. Dörtlük, özellikle gençlik ve sağlık dönemlerinin değerinin bilinmesi gerektiğini telkîn etmektedir.

“Eyvahlar olsun ey nefsim!” hitâbı, Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin kusûru başkalarında değil, öncelikle kendi nefsinde aradığını göstermektedir. Tasavvuf anlayışında kişi, başkalarının ayıplarıyla meşgûl olmak yerine kendi nefsinin eksikliklerini görmeye çalışır. İnsan nefsini sürekli temize çıkarırsa hatâlarını fark edemez; hatâlarını göremediğinde ise onları düzeltme yoluna giremez. Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin kendi nefsine yönelttiği bu sert hitap, onun kulluk karşısındaki hassâsiyetinin ve derin tevâzu anlayışının bir yansımasıdır. O, söylediği sözlerle insanlara nasîhat ederken kendisini bu nasîhatin dışında tutmamakta, önce kendi nefsini muhâtap almaktadır.

“Pişmanlık vakti geldi.” ifâdesi, insanın geçmişine dönerek yaptıklarını sorguladığı bir uyanış ânını anlatmaktadır. Pişmanlık, yalnızca geçmişte yapılan yanlışlardan dolayı üzülmek değildir. Gerçek pişmanlık kişiyi hatâsını terk etmeye, Allah’tan bağışlanma dilemeye ve gelecekte aynı yanlışa dönmemeye sevk eder. Resûlullah (sav) Efendimiz, “Günahtan pişmanlık duymak tövbedir.” buyurmuştur. (Ahmed b. Hanbel, I, 423) Buna göre samîmî pişmanlık, tövbenin özü ve başlangıcıdır. Kalbinde yaptığı hatâdan dolayı bir rahatsızlık duymayan kimsenin gerçek anlamda tövbeye yönelmesi kolay değildir.

Buradaki pişmanlık aynı zamanda insanın aczini bilmesi ve Allah karşısındaki yetersizliğini itirâf etmesidir. İnsan ne kadar ibâdet eder ne kadar iyilik yapar ve ne kadar büyük işler başarırsa başarsın, yaptıklarını yeterli görmemelidir. Çünkü kulun amelleri, Allâh’ın kendisine verdiği sayısız nimetin karşılığını ödemeye yetmez. Bu sebeple mü’min, ameline güvenerek gurûra kapılmaz; amelini küçümseyerek sorumluluktan da kaçmaz. Elinden geldiğince güzel işler yapar, fakat sonunda kurtuluşu Allâh’ın (cc) rahmetinden bekler. Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin “Makbûl bir amelim yokken” demesi, onun hiç amel işlemediğine değil, yaptığı amelleri Allâh’ın huzûrunda yeterli görmediğine işâret etmektedir.

Bir amelin çok olması kadar makbûl olması da önemlidir. Amelin makbûl olması, öncelikle samîmî bir niyetle ve Allâh’ın rızāsı gözetilerek yapılmasına bağlıdır. Nitekim Tevbe Sûresi 72. âyette “Allâh’ın rızāsı ise hepsinden büyüktür.” diye buyurulmaktadır.

Gösteriş, övülme arzusu, dünyevî çıkar veya insanlar arasında itibar kazanma düşüncesi, amelin mânevî değerini zedeleyebilir. Bu sebeple kişi yaptığı iyiliklerin sayısıyla övünmek yerine, onların hangi niyetle yapıldığını sorgulamalıdır. Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin endîşesi de amelin azlığından çok, Allah (cc) katında kabûl edilip edilmediği üzerindedir. Bu hassâsiyet, insanı hem daha samîmî olmaya hem de yaptığı iyiliklerden dolayı kendisini üstün görmemeye yöneltir.

Son mısrâda geçen “kervan olup göçmek” ifâdesi, ölümü ve dünyâ hayâtından âhiret yurduna yapılan kaçınılmaz yolculuğu anlatan güçlü bir benzetmedir. Dünyâ, sürekli kalınacak bir yurt değil, yol üzerindeki geçici bir konak yeridir. İnsan doğduğu andan itibâren bu kervâna katılmıştır ve her geçen gün ebedî menziline biraz daha yaklaşmaktadır. Kervan kimseyi beklemez; vakti gelen yolcu, malını, makāmını, yakınlarını ve alıştığı dünyâyı geride bırakarak yola çıkar. Berâberinde götürebileceği şey ise îmânıyla birlikte Allâh’ın (cc) rızāsına uygun olarak yaptığı amelleridir.

Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri, açıklamaya çalıştığımız birinci hikmetinin yirmi altıncı dörtlüğünde kendisine hitâp ederek, “Ey Kul Hoca Ahmed! Dikkat et; ömrün gaflet içinde geçti. Yazık, gözlerinden ve dizlerinden kuvvet ve derman gitti. Ey nefsim, sana eyvahlar olsun! Tövbe ve pişmanlık vakti geldi. Allah katında makbûl bir amelim olmadan kervana katılıp bu dünyâdan göçtüm.” demektedir.

Böylece Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin kendi nefsine yönelttiği bu muhâsebe, her okuyucuyu kendi hayâtı üzerinde düşünmeye çağırmaktadır. Bu çağrının günümüzdeki karşılığı, günlük meşgûliyetler arasında unuttuğumuz sorumlulukları hatırlamak ve ertelediğimiz iyilikler için harekete geçmektir.

Dörtlüğün Günümüze Mesajı

Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin bu dörtlüğü, günümüz insanına yöneltilmiş güçlü bir “Vakit geçmeden uyan!”çağrısıdır. Modern hayâtın yoğunluğu içinde insan, yapılacak işler ve ulaşılacak hedefler arasında ömrünün nasıl geçtiğini çoğu zaman fark edememektedir. Günler hızla birbirini tâkip ederken ibâdetler, tövbe, âileye ayrılacak zaman, gönül alma ve hayırlı işler sürekli ertelenebilmektedir. Oysa ertelenen her güzellik için yeniden fırsat bulunacağının bir garantisi yoktur.

Günümüzde insan, zamânı çoğunlukla sâhip olduğu tükenmez bir imkân gibi görmektedir. Hâlbuki ömür, miktârı bilinmeyen ve harcandıkça azalan bir sermâyedir. Para ve mal kaybedildiğinde yeniden kazanılabilir; fakat geçen bir ânı geri getirmek mümkün değildir. Bu sebeple hayâtın değeri kaç yıl yaşadığımızla değil, bize verilen zamânı hangi niyetle ve hangi amellerle değerlendirdiğimizle ölçülmelidir.

Bu dörtlük, özellikle sağlık ve gençlik nimetlerinin değerini vaktinde bilmeyi öğütlemektedir. İnsan güçlü olduğu günlerde yapabileceği ibâdetleri, iyilikleri ve faydalı işleri ileriki yıllara bırakmamalıdır. Çünkü bugün gören gözler yarın zayıflayabilir, yürüyen dizler dermandan düşebilir ve insanın sâhip olduğu imkânlar elinden çıkabilir. Sağlığın kıymeti hastalıkta, gençliğin kıymeti yaşlılıkta anlaşılmadan önce bu nimetler Allâh’ın rızāsına uygun biçimde değerlendirilmelidir.

Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri’nin kendi nefsine seslenmesi de çağımız insanına önemli bir ahlâk ölçüsü sunmaktadır. İnsanlar bugün başkalarının kusurlarını kolaylıkla görmekte, özellikle sosyal medya aracılığıyla birbirlerini değerlendirmekte ve yargılamaktadır. Buna karşılık kişinin kendi hatâlarını fark etmesi ve bunları açık yüreklilikle kabûl etmesi daha zor olabilmektedir. Dörtlük bize, başkalarının hayâtının hesâbını yapmak yerine kendi niyetlerimize, sözlerimize ve davranışlarımıza yönelmemiz gerektiğini hatırlatmaktadır.

“Makbûl bir amelim yokken” sözü, yapılan iyiliklerin çokluğundan önce samîmiyetini sorgulamayı gerektirir. Günümüzde iyiliklerin görünür hâle gelmesi, beğenilme, takdîr edilme arzusu amellerin niyetini zedeleyebilmektedir. Mü’min, yaptığı hayrı insanların görüp görmediğinden çok Allâh’ın kabûl edip etmediğini düşünmelidir. Amellerine güvenerek gurura kapılmamalı; kusurları sebebiyle ümitsizliğe de düşmemelidir. Gayretini sürdürürken kurtuluşu Allâh’ın rahmetinden beklemelidir.

“Kervan olup göçmek” benzetmesi ise ölümün yaşlılara mahsus olmadığını ve dünyâ yolculuğunun ne zaman sona ereceğinin bilinemeyeceğini hatırlatmaktadır. Her insan farkında olsun veya olmasın bu kervânın içindedir. Önemli olan kervânın ne zaman hareket edeceğini bilmek değil, yolculuk vakti geldiğinde nasıl bir hazırlık içinde bulunduğumuzdur.

Dörtlüğün günümüze verdiği temel mesaj şudur:

Tövbe etmek, gönül almak, ibâdete yönelmek ve iyilik yapmak için “daha sonra” dememeliyiz. Geçmişin pişmanlığına saplanıp kalmak yerine, onu bugünün uyanışına dönüştürmeliyiz. Henüz nefes alıyorsak önümüzde değerlendirilebilecek bir vakit, düzeltilebilecek bir hatâ ve yapılabilecek bir hayır vardır. Öyleyse vakit varken uyanmalı; kalan ömrümüzü daha bilinçli, samîmî ve bereketli yaşamaya gayret etmeliyiz.

Rabbim bizlere Hoca Ahmed Yesevî Hazretleri gibi mânâ büyüklerimizin yolundan gidebilmeyi, ömür sermâyemizin kıymetini bilmeyi ve vakit geçmeden samîmî bir tövbeyle kendisine yönelmeyi nasîp eylesin. Kalan ömrümüzü geçen ömrümüzden hayırlı, amellerimizi rızāsına uygun ve âhiret yolculuğumuzu huzurlu eylesin. Âmîn!...

Kasım 2026, sayfa no: 60-61-62-63-64